Bir Top, Bir Baskın, Bir İhtilal: Osmanlı’da Futbolun Politik Doğuşu

Ondokuzuncu yüz yılın sonuna gelindiğinde İzmir’in Bornova çayırlarında ve İstanbul’un Moda Burnu’nda yeni bir görünüm belirmişti. İngiliz tüccarlar, Levanten aileler, Rum ve Ermeni gençler; ragbi ve kriketle birlikte “futbol” denen yeni oyunu da alana taşıyordu. Liman kentlerinin açık dünyası, oyunu da beraberinde getiriyordu.

İzmir–İstanbul karmalarının oynadığı müsabakalar, imparatorluk topraklarında futbolun kayda geçen birinci maçları oldu. Futbol, bilhassa gayrimüslim topluluklar ortasında kısa müddette beğenilen bir cümbüşe dönüştü. Kulüpler çoğaldı, alanlar kalabalıklaştı, seyirci kültürü oluşmaya başladı.

Müslüman mahalle ise bu yeni oyuna aralı durdu. Bir yanda çağdaş dünyanın cazibesi, başka yanda “gavur işi” damgası yiyen bir spor. Üstelik II. Abdülhamid periyodunun baskıcı siyasal iklimi de işin içine girince, top peşinde koşan Müslüman genç figürü yalnızca ahlâkî değil, siyasî bir kuşku objesine dönüştü. Baldır çıplak koşmak mahallede ayıptı; kulüp kurmak ise saray nezdinde kuşkuluydu.

Moda’da İngilizler, Birinci Ders: Oyunun Öğretilmesi

Futbolun İstanbul’daki birinci duraklarından biri olan Moda, tesadüfen seçilmiş bir sahne değildi. 19. yüzyılın sonlarında Moda ve Kadıköy etrafı, İngiliz tüccarların, denizcilerin ve ailelerin ağır yaşadığı bir bölgeydi. İngilizler, futbolu burada sırf oynamıyor; kurallarıyla, ritmiyle ve kadro fikriyle birlikte yaşayarak öğretiyorlardı. Kuşdili ve Papazın Çayırı’nda yapılan maçlar, bilhassa Rum ve Levanten gençler için futbolun birinci “okulu” fonksiyonunu gördü.

Bu İngiliz spor etrafının içinden yetişen figürlerden biri de Ahmet Robenson’du. İngiliz kökenli bir ailenin çocuğu olarak İstanbul’a gelen Robenson, ilerleyen yıllarda Galatasaray Lisesi’nde vücut eğitimi öğretmeni olarak vazife yaptı. Futbolu, jimnastiği, tenis ve basketbol üzere çağdaş sporları okul ortamına taşıdı. Onun varlığı, İngilizlerin Moda’da başlattığı spor kültürünün Müslüman Osmanlı gençliğiyle temas ettiği geçiş noktasını temsil eder.

Futbol böylelikle, Moda çayırlarında İngilizce konuşulan bir oyundan; farklı lisanların, kimliklerin ve vakitle siyasî tahayyüllerin iç içe geçtiği bir kent pratiğine dönüşmeye başladı.

Bir Top: Papazın Çayırı’nda Kara Çoraplılar

İşte bu atmosferde, 1901 yılında Kadıköy’de Siyah Çoraplılar sahneye çıktı. Periyodun evraklarında İngilizce ismiyle, Black Stockings Football Club olarak da geçen bu kadro, idarecileri ve oyuncuları Türk olan birinci futbol kulübüydü.

Kurucu takımın merkezinde Fuat Hüsnü Kayacan bulunur. Bahriye subayı olan Kayacan, futbola tutkuyla bağlıdır ve ilerleyen yıllarda kaleme aldığı anılarda Siyah Çoraplılar’ın öyküsünü detaylı biçimde anlatır. Arkadaşı Reşat Danyal ile birlikte Papazın Çayırı’nda topa vururken sordukları soru kolaydır fakat merttir:

“İngilizler, Rumlar grup kurabiliyor; biz neden kurmayalım?”

Siyah Çoraplılar’ın asıl ehemmiyeti, “ilk Türk takımı” olmaktan çok, bu sorunun kendisinde yatar. Müslüman gençler birinci kere kendi isimleriyle, kendi formalarıyla alana çıkar. Kırmızı-beyaz üst, siyah çoraplar… Devrin fotoğraflarında ve anılarında bilhassa vurgulanan bu detaylar, ileride farklı kulüplerin kimliğine dağılacak bir tutkunun birinci izleridir.

26 Ekim 1901’de Siyah Çoraplılar, Papazın Çayırı’nda bir Rum kadrosuyla karşı karşıya gelir. Maç 5–1 kaybedilir; ekibin tek golünü Fuat Hüsnü atar. Ama bu müsabakayı değerli kılan şey skor değildir.

Tribünde, seyirciler ortasında padişahın hafiyeleri de vardır. İstibdat rejimi, Müslüman gençlerin bir kulüp çatısı altında toplanmasını yakından izlemektedir. Futbol, bu açıdan günahsız bir cümbüş değildir; “cemiyetleşme”nin diğer bir biçimi olarak görülür. Maçtan kısa müddet sonra kulüp hakkında soruşturmalar başlatılır; oyuncular ve yöneticiler sorgulanır. Siyah Çoraplılar’ın faaliyetine son verilir.

Böylece bu kıssanın “baskın” kısmı yazılmış olur: Bir topun etrafında buluşan gençler, rejimin gözünde bir anda siyasî şüpheliye dönüşür. Kulüp kısa müddette dağılır, ancak geride çok güçlü bir iz bırakır. Bu küçük hadise, Osmanlı’da futbolun neden daha doğarken siyasî bir sorun haline geldiğini gösterir. Alanda koşanlar sırf vücutlarını değil, rejimin çizdiği sonları da zorlamaktadır.

Bir İhtilale Hakikat: İttihatçı Gençlik ve Sahanın Politikleşmesi

Siyah Çoraplılar tarihten çekilirken, imparatorluğun siyasal tansiyonu süratle yükseliyordu. Balkanlar kaynıyor, muhalif basın Avrupa’da güçleniyor, içeride hoşnutsuzluk derinleşiyordu. Bu ortamda İttihat ve Terakki Cemiyeti, imparatorluk gençliğini harekete geçiren bir siyasal çekim merkezi haline geldi.

Örgütlenme, büyük mitinglerden çok küçük hücreler, öğrenci etrafları ve dernekler üzerinden ilerliyordu. Spor kulüpleri ve antrenman cemiyetleri, bu ağlar için doğal buluşma alanları sundu. Vücut terbiyesi, sırf sağlıklı olmak değil; disiplinli, güçlü ve çağdaş bir “yeni insan” yaratmanın aracı olarak görülüyordu. Selim Sırrı Tarcan üzere isimlerin jimnastik etrafında kurduğu düşünsel çerçeve, bu vücut siyasetinin değerli bir kesimiydi.

Saha artık sırf oyun alanı değil, gençliğin kendini denediği, birbirini tanıdığı ve görünür olduğu bir kamusal yerdi. Papazın Çayırı’nda başlattığı cüret denemesi, bu sefer daha geniş bir siyasal ufukla birleşiyordu. Topun peşinden koşan gençler, kısa mühlet sonra fikirlerin peşinden koşmaya da başlayacaktı.

1905’te Galatasaray Mekteb-i Sultânîsi öğrencileri Galatasaray futbol kadrosunu kurduklarında, okul aslında imparatorluğun en seçkin eğitim kurumlarından biriydi. Çağdaş, çok lisanlı bir ortamda yetişen bu gençler, futbola yalnızca spor gözüyle bakmıyordu. Kurucu takımın lisana getirdiği maksat, futbolun artık ulusal bir rekabet alanına dönüştüğünü açıkça gösteriyordu. Sarı-kırmızı renkler, çağdaşlaşmacı lakin savlı bir kimliği alana taşıdı; “Türk olmayan kadroları yenmek” fikri, oyuna siyasî bir gölge düşürüyordu.

1907’de Kadıköy’de kurulan Fenerbahçe ise, Siyah Çoraplılar’ın yarım kalan öyküsünü mahallî hafızayla birleştirdi. Papazın Çayırı’nın yasaklı geçmişi, 1908 Devrimi’nin eşiğinde daha kalıcı ve örgütlü bir kurumsal yapıya dönüştü. Kadıköy’ün semt kimliği, Fenerbahçe formasıyla birlikte alana indi.

Beşiktaş Jimnastik Kulübü’nün yolu ise biraz daha farklıydı. 1903’te futbol için değil, jimnastik ve atletizm için kurulmuştu. Disiplin, vücut terbiyesi ve tertip kulübün temelini oluşturuyordu. Bu istikametiyle Beşiktaş hem Abdülhamid devrinin askerî vurgusuna hem de Meşrutiyet sonrası “sağlam gençlik” mefkuresine uyumlu bir çizgi izledi. Futbolu daha sonra bünyesine alarak, devletle uyumlu vücut siyasetlerinin alandaki temsilcilerinden biri haline geldi.

1908: Sahanın Etrafına Çekilen İhtilal Çizgisi

23 Temmuz 1908, sırf Meclis-i Mebusan’ın yine açılması değildir. Birebir vakitte sahanın etrafına çekilen yeni bir çizgidir. Dernek kurmak görece kolaylaşır, spor cemiyetleri meşruiyet kazanır, ligler tertipli hale gelir.

Tribünler, çözülmekte olan bir imparatorluk kimliğinin tekrar kurulduğu kamusal alanlara dönüşür. Marşlar, bayraklar, tezahüratlar; yeni bir kolektif lisanı şekillendirir. Futbol artık istibdadın kuşkulu oyunu değil, Meşrutiyet’in görünür sahnesidir. Birkaç yıl evvel hafiyelerin bastığı saha, artık kalabalık tribünlerin nefes aldığı bir yere dönüşmüştür.

Böylece öykünün üçüncü halkası tamamlanır: Bir top, bir baskın ve bir ihtilal.

Kara Çorapların Gölgesinde: Alandan Siyasete Uzanan Hikâye

Bugün tribünlerde ekiplerinin atkılarını sallayan taraftarlar birden fazla vakit bu tarihî katmanları düşünmez. Renkler başkadır ancak öykü ortaktır. Siyah Çoraplılar, istibdadın gölgesinde alana çıkma yüreğidir. Galatasaray, okul bahçesinden taşan milliyetçi çağdaşlaşmadır. Fenerbahçe, Kadıköy’ün lokal hafızasını alana taşıyan güçtür. Beşiktaş, vücut terbiyesini ve kurumsal disiplini futbolla buluşturan çizgidir. Hepsini birbirine bağlayan, Papazın Çayırı’nda duvara gerçek vurulan o birinci şuttur. Bir imparatorluğun son yüzyılında gençler, evvel bir topun etrafında toplanmayı öğrendi. Sonra, o topun gösterdiği tarafa birlikte yürümeyi.

Bir top, bir baskın ve bir ihtilalle başlayan o yürüyüş, hâlâ her hafta sonu tribünlerde, ekranlarda ve mahalle alanlarında devam ediyor.

Meraklısı için

Melih Şabanoğlu, “Siyah Çoraplılar,” Atlas Tarih, Şubat-Mart 2014. 

Gareth M. Winrow, “Who Was Ahmet Robenson?” Journal of Anglo-Turkish Relations, 1: 2 (2020): 1-12.

Demet Lüküslü & Şakir Dinçşahin, “Selim Sırrı Tarkan ve Vücut Eğitimi,” Bilgi ve Bellek, 9: 1 (2011):44-64.